Klau­zule nie­do­zwo­lone sto­so­wane przez banki

Wystę­pu­jemy do sądów o uzna­nie nie­do­zwo­lo­nych posta­no­wień umow­nych za nie­wią­żących naszych klien­tów. Docho­dzimy zwrotu świad­cze­nia nie­na­leż­nego od ban­ków sto­su­ją­cych klau­zule nie­do­zwo­lone (klau­zule abu­zywne), w szcze­gól­no­ści w związku ze swo­bod­nym usta­la­niem przez banki wyso­ko­ści rat kre­dytu walo­ry­zo­wa­nego kur­sem franka szwaj­car­skiego (CHF).

Banki sto­sują w umo­wach z klien­tami klau­zule, które są nie­do­zwo­lone w świe­tle orzecz­nic­twa Sądu Ochrony Kon­ku­ren­cji i Kon­su­men­tów (SOKiK). Tytu­łem przy­kładu SOKiK uznał nastę­pu­jące posta­no­wie­nie umowne sto­so­wane przez BRE Bank S.A. za klau­zulę abu­zywną: „Raty kapitałowo-odsetkowe oraz raty odset­kowe spła­cane są w zło­tych po uprzed­nim ich prze­li­cze­niu wg kursu sprze­daży CHF z tabeli kur­so­wej BRE Banku S.A. obo­wią­zu­ją­cego na dzień spłaty z godziny 14:50” (wyrok z dnia 27 grud­nia 2010 r., sygn. akt XVII AmC 1531/09). Zastrze­ga­jąc powyż­sze posta­no­wie­nie bank zagwa­ran­to­wał sobie prawo do dowol­nego okre­śla­nia wyso­ko­ści rat kre­dytu walo­ry­zo­wa­nego kur­sem CHF poprzez usta­la­nie w tabe­lach kur­so­wych war­to­ści spre­adu walu­to­wego oraz kursu sprze­daży franka szwaj­car­skiego. Tym samym wyso­kość kursu franka szwaj­car­skiego okre­śla­nego przez bank nie pozo­sta­wała w okre­ślo­nej rela­cji do… niczego, poza widzimisię banku.

Należy pod­kre­ślić, iż pre­zy­dencki pro­jekt ustawy o zasa­dach zwrotu nie­któ­rych należ­no­ści wyni­ka­ją­cych z umów kre­dytu i pożyczki odnosi się jedy­nie do zagad­nie­nia spre­adów walu­to­wych. Innymi słowy uchwa­le­nie powyż­szej ustawy w kształ­cie zapro­po­no­wa­nym przez Pre­zy­denta RP będzie ozna­czało, że klienci ban­ków nadal będą musieli wystę­po­wać na drogę sądową celem zakwe­stio­no­wa­nia walu­to­wej klau­zuli walo­ry­za­cyj­nej i odzy­ska­nia kwot nie­na­leż­nie pobra­nych przez bank. Z powyż­szą kon­klu­zją kore­spon­duje art. 13 pro­jektu ustawy, który sta­nowi, iż sko­rzy­sta­nie przez kon­su­menta z upraw­nień prze­wi­dzia­nych w tejże usta­wie nie pozbawi klien­tów ban­ków prawa do docho­dze­nia na dro­dze sądo­wej rosz­czeń wyni­ka­ją­cych z umowy kredytu.

Warto rów­nież wska­zać, iż rosz­cze­nie o zwrot świad­cze­nia nie­na­leż­nego od ban­ków przedaw­nia się z upły­wem dzie­się­ciu lat. Dla unik­nię­cia wąt­pli­wo­ści powyż­sze rosz­cze­nie nie jest rosz­cze­niem o świad­cze­nie okre­sowe, któ­rego ter­min przedaw­nie­nia wynosi trzy lata. Nota­bene zgod­nie z wyro­kiem Sądu Okrę­go­wego we Wro­cła­wiu z dnia 15 stycz­nia 2015 r. (sygn. akt II Ca 1695/14) „świad­cze­nie pole­ga­jące na zwro­cie nie­na­le­ży­tego świad­cze­nia nie jest samo w sobie świad­cze­niem okre­so­wym, ponie­waż jest świad­cze­niem jed­no­ra­zo­wym, któ­rego obo­wią­zek speł­nie­nia powstaje z mocy ustawy w warun­kach w niej okre­ślo­nych, nie prze­wi­duje zaś ona w tym zakre­sie żadnego okre­so­wego speł­nia­nia świad­czeń, lecz jed­no­ra­zowy zwrot nie­na­leż­nie speł­nio­nego świad­cze­nia.”

Docho­dzimy rów­nież zwrotu kwot uisz­czo­nych ban­kom z tytułu ubez­pie­cze­nia niskiego wkładu. Powyż­sze kwoty pobie­rane przez banki pro­wa­dzą bowiem do prze­rzu­ce­nia na klien­tów kosz­tów, które powinny być zali­czone do ryzyka pro­wa­dzo­nej przez banki dzia­łal­no­ści gospodarczej.

 

Klau­zule abuzywne

Należy pod­kre­ślić, iż posta­no­wie­nia umowy zawie­ra­nej z klien­tem banku nie­uzgod­nione indy­wi­du­al­nie nie wiążą go, jeżeli kształ­tują jego prawa i obo­wiązki w spo­sób sprzeczny z dobrymi oby­cza­jami, rażąco naru­sza­jąc jego inte­resy (klau­zule nie­do­zwo­lone). Nie doty­czy to posta­no­wień okre­śla­ją­cych główne świad­cze­nia stron, w tym cenę lub wyna­gro­dze­nie, jeżeli zostały sfor­mu­ło­wane w spo­sób jed­no­znaczny. Warto wska­zać, iż Sąd Naj­wyż­szy w wyroku z dnia 22 stycz­nia 2016 r. (sygn. akt I CSK 1049/14) uznał, iż „w tej sytu­acji należy stwier­dzić, że posta­no­wie­nia ban­ko­wego wzorca umow­nego, zawie­ra­ją­cego upraw­nie­nie banku do prze­li­cza­nia sumy wyko­rzy­sta­nego przez kre­dy­to­biorcę kre­dytu do waluty obcej (klau­zula tzw. spre­adu walu­to­wego), nie doty­czą głów­nych świad­czeń stron w rozu­mie­niu art. 3851 § 1 zda­nie dru­gie k.c. (…) Klau­zula taka nie okre­śla bowiem bez­po­śred­nio świad­cze­nia głów­nego, a wpro­wa­dza jedy­nie umowny reżim jego pod­wyż­sze­nia”.

W przy­padku gdy klau­zule nie­do­zwo­lone nie wiążą klienta banku, strony są zwią­zane umową w pozo­sta­łym zakre­sie. Nie­uzgod­nione indy­wi­du­al­nie są zaś te posta­no­wie­nia umowy, na któ­rych treść klient banku nie miał rze­czy­wi­stego wpływu, w szcze­gól­no­ści odnosi się to do posta­no­wień umowy prze­ję­tych z wzorca umowy zapro­po­no­wa­nego kon­su­men­towi przez bank. Cię­żar dowodu, że posta­no­wie­nie zostało uzgod­nione indy­wi­du­al­nie, spo­czywa na tym, kto się na to powo­łuje. W dodatku oceny zgod­no­ści posta­no­wie­nia umowy z dobrymi oby­cza­jami doko­nuje się według stanu z chwili zawar­cia umowy, bio­rąc pod uwagę jej treść, oko­licz­no­ści zawar­cia oraz uwzględ­nia­jąc umowy pozo­sta­jące w związku z umową obej­mu­jącą posta­no­wie­nie będące przed­mio­tem oceny.

W razie wąt­pli­wo­ści uważa się, że klau­zu­lami nie­do­zwo­lo­nymi są te, które w szcze­gól­no­ści:

  1. uza­leż­niają zawar­cie umowy od zawar­cia innej umowy, nie­ma­ją­cej bez­po­śred­niego związku z daną umową;
  2. przy­znają kon­tra­hen­towi kon­su­menta upraw­nie­nie do pod­wyż­sze­nia wyna­gro­dze­nia po zawar­ciu umowy, nie przy­zna­jąc jed­no­cze­śnie w umo­wie kon­su­men­towi upraw­nie­nia do odstą­pie­nia od umowy;
  3. w przy­padku roz­wią­za­nia umowy pozba­wiają kon­su­menta prawa żądania zwrotu świad­cze­nia speł­nio­nego wcze­śniej niż świad­cze­nie kontrahenta;
  4. sta­no­wią, iż wyłącz­nie kon­tra­hent kon­su­menta będzie upraw­niony do wypo­wie­dze­nia umowy;
  5. prze­wi­dują obo­wią­zek zapłaty przez kon­su­menta odstęp­nego w wyso­ko­ści rażąco wygórowanej.

 

Wzo­rzec umowy

Należy pod­kre­ślić, iż usta­lony przez jedną ze stron wzo­rzec umowy, w szcze­gól­no­ści ogólne warunki umów, wzór umowy, regu­la­min, wiąże drugą stronę, jeżeli został jej dorę­czony przed zawar­ciem umowy. Nato­miast jeżeli jedna ze stron posłu­guje się wzor­cem umowy w postaci elek­tro­nicz­nej, powinna udo­stęp­nić go dru­giej stro­nie przed zawar­ciem umowy w taki spo­sób, aby mogła ona wzo­rzec ten prze­cho­wy­wać i odtwa­rzać w zwy­kłym toku czyn­no­ści. Wzo­rzec wydany w cza­sie trwa­nia sto­sunku umow­nego o cha­rak­te­rze cią­głym wiąże drugą stronę, jeżeli zostały zacho­wane ww. wyma­ga­nia, a strona nie wypo­wie­działa umowy w naj­bliż­szym ter­mi­nie wypowiedzenia.

Mało tego w razie sprzecz­no­ści tre­ści umowy z wzor­cem umowy strony są zwią­zane umową. Wzo­rzec umowy zaś powi­nien być sfor­mu­ło­wany jed­no­znacz­nie i w spo­sób zro­zu­miały. Posta­no­wie­nia nie­jed­no­znaczne tłu­ma­czy się bowiem na korzyść konsumenta.

Kon­trola incydentalna

Jeśli kon­su­ment, który zawarł umowę z ban­kiem sto­su­ją­cym klau­zule nie­do­zwo­lone, chce zakwe­stio­no­wać te posta­no­wie­nia umowne, powi­nien wnieść powódz­two do sądu cywil­nego. Sąd cywilny dokona bowiem kon­troli incy­den­tal­nej i roz­strzy­gnie o indy­wi­du­al­nych rosz­cze­niach klienta banku, co pozwoli np. na otrzy­ma­nie przez niego zwrotu świad­cze­nia nie­na­leż­nego od banku sto­su­ją­cego klau­zule niedozwolone.

Kon­trola abstrakcyjna

Oprócz kon­troli incy­den­tal­nej, któ­rej doko­nuje sąd cywilny, kon­troli abs­trak­cyj­nej doko­nuje Pre­zes Urzędu Ochrony Kon­ku­ren­cji i Kon­su­men­tów(UOKiK). Jeżeli Pre­zes UOKiK stwier­dzi sto­so­wa­nie przez bank we wzor­cach umów zawie­ra­nych z kon­su­men­tami nie­do­zwo­lo­nych posta­no­wień umow­nych, wów­czas wydaje decy­zję o uzna­niu posta­no­wie­nia wzorca umowy za nie­do­zwo­lone i zaka­zuje jego wyko­rzy­sty­wa­nia. W decy­zji Pre­zes UOKIK może w szcze­gól­no­ści zobo­wią­zać bank do: 1) poin­for­mo­wa­nia klien­tów, któ­rzy zawarli umowy na pod­sta­wie wzorca umowy, o uzna­niu za nie­do­zwo­lone posta­no­wie­nia tego wzorca; 2) zło­że­nia jed­no­krot­nego lub wie­lo­krot­nego oświad­cze­nia okre­ślo­nego w decy­zji; 3) publi­ka­cji decy­zji na koszt banku.

Należy pod­kre­ślić, iż doko­ny­wana przez Pre­zesa UOKiK kon­trola abs­trak­cyjna polega na ana­li­zie posta­no­wień zawar­tych we wzor­cach umów, a nie umów fak­tycz­nie zawar­tych z klien­tami banku. Pre­zes UOKiK nie roz­strzyga zatem o indy­wi­du­al­nych rosz­cze­niach kon­su­men­tów. Pra­wo­mocna decy­zja o uzna­niu posta­no­wie­nia wzorca umowy za nie­do­zwo­lone odnosi zaś sku­tek zarówno wobec banku, co do któ­rego stwier­dzono sto­so­wa­nie nie­do­zwo­lo­nej klau­zuli umow­nej, jak rów­nież wobec wszyst­kich klien­tów banku, będą­cych stro­nami umów zawar­tych na pod­sta­wie wska­za­nego w decy­zji wzorca. Warto wska­zać, że decy­zje Pre­zesa UOKiK publi­ko­wane są na stro­nie inter­ne­to­wej UOKiK.

Rejestr klau­zul niedozwolonych

Należy pod­kre­ślić, iż przed 17 kwiet­nia 2016 r. kon­troli abs­trak­cyj­nej posta­no­wień wzor­ców umowy doko­ny­wał jedy­nie Sąd Ochrony Kon­ku­ren­cji i Kon­su­men­tów. Obec­nie SOKiK o nie­do­zwo­lo­nym cha­rak­te­rze posta­no­wień umow­nych roz­strzyga tylko w spra­wach, w któ­rych pozwy do SOKiK’u wnie­siono przed 17 kwiet­nia 2016 r. Nota­bene klau­zule umowne uznane przez SOKiK w tychże spra­wach za nie­do­zwo­lone są nadal wpi­sy­wane do reje­stru klau­zul niedozwolonych.